Quản lý dự án đầu tư xây dựng

Quản lý dự án đầu tư xây dựng là một quá trình có tính hệ thống, trong đó công tác khảo sát và thiết kế xây dựng giữ vai trò đặc biệt quan trọng, tạo cơ sở để xác định các điều kiện tự nhiên, kỹ thuật, quy mô, giải pháp và phương án triển khai công trình. Theo quy định của Nghị định hướng dẫn Luật Xây dựng năm 2025, hoạt động khảo sát và thiết kế phải được thực hiện theo trình tự rõ ràng, có sự phân định trách nhiệm giữa chủ đầu tư, cơ quan chuẩn bị dự án, nhà thầu khảo sát, nhà thầu tư vấn thiết kế và các tổ chức, cá nhân có liên quan. Mục tiêu của các quy định này là bảo đảm chất lượng công trình, kiểm soát rủi ro ngay từ giai đoạn chuẩn bị, đồng thời tạo sự thống nhất giữa kết quả khảo sát, phương án thiết kế và quá trình thi công xây dựng trên thực tế.

Đối với công tác khảo sát xây dựng, trình tự thực hiện được xác định gồm bốn bước cơ bản. Trước hết phải lập và phê duyệt nhiệm vụ khảo sát xây dựng, sau đó lập và phê duyệt phương án kỹ thuật khảo sát. Trên cơ sở nhiệm vụ và phương án đã được phê duyệt, nhà thầu tiến hành khảo sát xây dựng thực tế. Cuối cùng, kết quả khảo sát phải được nghiệm thu và phê duyệt trước khi sử dụng làm căn cứ cho các bước tiếp theo của dự án. Quy trình này cho thấy khảo sát xây dựng không đơn thuần là hoạt động thu thập số liệu tại hiện trường mà phải được chuẩn bị, kiểm soát, đánh giá và phê duyệt theo một chuỗi công việc chặt chẽ.

Nhiệm vụ khảo sát xây dựng được lập để phục vụ nhiều mục đích khác nhau như lập dự án đầu tư xây dựng, thiết kế công trình, thiết kế sửa chữa, cải tạo, mở rộng hoặc nâng cấp công trình và các hoạt động khảo sát khác có liên quan đến xây dựng. Chủ đầu tư hoặc cơ quan chuẩn bị dự án có thể trực tiếp tổ chức lập nhiệm vụ khảo sát, thuê tổ chức hoặc cá nhân có chuyên môn thực hiện hoặc giao cho đơn vị trực thuộc có chuyên môn về thiết kế, khảo sát xây dựng đảm nhận. Sau khi được lập, nhiệm vụ khảo sát phải được chủ đầu tư hoặc cơ quan chuẩn bị dự án phê duyệt bằng văn bản hoặc phê duyệt trực tiếp tại nhiệm vụ khảo sát.

Nội dung của nhiệm vụ khảo sát phải xác định rõ mục đích và phạm vi khảo sát, yêu cầu áp dụng các tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, sơ bộ khối lượng của từng loại công tác khảo sát, dự toán khảo sát nếu có và thời gian thực hiện. Việc xác định đầy đủ những nội dung này có ý nghĩa quan trọng bởi đây là căn cứ trực tiếp để nhà thầu xây dựng phương án kỹ thuật, bố trí nhân lực, thiết bị, lựa chọn phương pháp và tổ chức hoạt động khảo sát tại hiện trường.

Nhiệm vụ khảo sát không phải là tài liệu cố định trong mọi trường hợp mà có thể được sửa đổi, bổ sung khi xuất hiện những điều kiện thực tế mới. Trong quá trình khảo sát, nếu phát hiện yếu tố bất thường có khả năng ảnh hưởng trực tiếp đến giải pháp thiết kế hoặc nhiệm vụ thiết kế thay đổi dẫn đến yêu cầu khảo sát bổ sung thì nhiệm vụ khảo sát phải được xem xét điều chỉnh. Tương tự, trong quá trình thiết kế, nếu nhà thầu tư vấn thiết kế phát hiện nhiệm vụ khảo sát hoặc Báo cáo kết quả khảo sát không đáp ứng yêu cầu thiết kế thì cũng phải tiến hành bổ sung cần thiết. Ngay cả khi công trình đã bước vào giai đoạn thi công, nếu phát hiện điều kiện địa chất bất thường hoặc kết quả khảo sát trước đó không đáp ứng yêu cầu, có khả năng ảnh hưởng đến chất lượng công trình hoặc biện pháp thi công thì nhiệm vụ khảo sát vẫn có thể được sửa đổi, bổ sung.

Một nguyên tắc quan trọng khác là khi lập nhiệm vụ khảo sát cho bước thiết kế sau phải xem xét nhiệm vụ và kết quả khảo sát đã thực hiện ở bước thiết kế trước, đồng thời nghiên cứu các kết quả khảo sát có liên quan đã được thực hiện trước đó nếu có. Quy định này giúp tận dụng dữ liệu đã hình thành, bảo đảm tính kế thừa giữa các bước thiết kế và hạn chế việc thực hiện khảo sát trùng lặp không cần thiết.

Sau khi nhiệm vụ khảo sát được phê duyệt, nhà thầu khảo sát có trách nhiệm lập phương án kỹ thuật khảo sát phù hợp. Phương án này phải nêu rõ cơ sở lập phương án, thành phần và khối lượng công việc, phương pháp và thiết bị khảo sát, phòng thí nghiệm được sử dụng, các quy chuẩn và tiêu chuẩn áp dụng, phương thức tổ chức thực hiện, biện pháp kiểm soát chất lượng và tiến độ. Đồng thời, phương án phải xác định biện pháp bảo đảm an toàn cho người lao động, thiết bị, công trình hạ tầng kỹ thuật và những công trình khác trong khu vực khảo sát; có giải pháp bảo vệ môi trường, giữ gìn cảnh quan và phục hồi hiện trạng sau khi kết thúc công việc.

Chủ đầu tư hoặc cơ quan chuẩn bị dự án có trách nhiệm kiểm tra phương án kỹ thuật khảo sát hoặc thuê tổ chức tư vấn thực hiện thẩm tra. Sau quá trình kiểm tra, phương án phải được phê duyệt bằng văn bản hoặc phê duyệt trực tiếp tại hồ sơ theo quy định của hợp đồng xây dựng. Như vậy, nhà thầu khảo sát chịu trách nhiệm lập phương án nhưng quyền kiểm soát và phê duyệt thuộc về chủ đầu tư hoặc cơ quan chuẩn bị dự án.

Trong quá trình triển khai khảo sát, trách nhiệm quản lý chất lượng được đặt ra đối với cả nhà thầu và chủ đầu tư. Nhà thầu khảo sát phải bố trí đủ nhân sự có kinh nghiệm và chuyên môn phù hợp với công việc theo hợp đồng, đồng thời cử người đáp ứng điều kiện năng lực làm chủ nhiệm khảo sát. Nhà thầu cũng phải thực hiện đầy đủ các biện pháp kiểm soát chất lượng đã được xác định trong phương án kỹ thuật được phê duyệt.

Tùy theo quy mô và loại hình khảo sát, chủ đầu tư có thể trực tiếp thực hiện hoặc thuê tổ chức, cá nhân có chuyên môn phù hợp để giám sát hoạt động khảo sát. Nội dung giám sát trước hết tập trung vào việc kiểm tra điều kiện thực hiện của nhà thầu, bao gồm nhân lực, thiết bị khảo sát tại hiện trường và phòng thí nghiệm nếu có, nhằm xác định sự phù hợp với phương án được duyệt và hợp đồng đã ký. Trong quá trình thực hiện, hoạt động giám sát còn bao gồm kiểm tra vị trí, khối lượng và quy trình khảo sát; việc lưu giữ số liệu và mẫu thí nghiệm; các hoạt động thí nghiệm tại hiện trường và trong phòng; việc bảo đảm an toàn lao động và bảo vệ môi trường.

Nếu phát hiện nhà thầu không thực hiện đúng phương án khảo sát đã được phê duyệt hoặc vi phạm các quy định của hợp đồng, chủ đầu tư hoặc cơ quan chuẩn bị dự án có quyền đình chỉ công việc khảo sát. Đây là cơ chế kiểm soát trực tiếp nhằm ngăn chặn việc tiếp tục thực hiện những công việc không bảo đảm yêu cầu kỹ thuật, có thể dẫn đến dữ liệu khảo sát thiếu chính xác và ảnh hưởng đến thiết kế cũng như chất lượng công trình về sau.

Kết quả của quá trình khảo sát phải được tổng hợp thành Báo cáo kết quả khảo sát xây dựng. Báo cáo phải thể hiện đầy đủ căn cứ thực hiện khảo sát; khái quát vị trí, điều kiện tự nhiên của khu vực khảo sát cũng như đặc điểm, quy mô và tính chất công trình; xác định tiêu chuẩn khảo sát được áp dụng, quy trình và phương pháp thực hiện; trình bày khối lượng công việc đã tiến hành và các số liệu thu được sau quá trình thí nghiệm, phân tích. Quan trọng hơn, báo cáo phải phân tích số liệu, đánh giá kết quả và đưa ra những đề xuất, kiến nghị về giải pháp kỹ thuật phục vụ thiết kế và thi công. Báo cáo kết thúc bằng các kết luận, kiến nghị cùng những phụ lục cần thiết.

Báo cáo kết quả khảo sát phải được chủ đầu tư hoặc cơ quan chuẩn bị dự án phê duyệt. Việc phê duyệt có thể thực hiện bằng văn bản hoặc trực tiếp trên báo cáo. Trong trường hợp nhà thầu tư vấn thiết kế độc lập với nhà thầu khảo sát, chủ đầu tư có thể yêu cầu nhà thầu thiết kế kiểm tra báo cáo khảo sát. Chủ đầu tư cũng có thể thuê một tổ chức tư vấn khác thực hiện việc kiểm tra để có thêm cơ sở trước khi phê duyệt.

Tuy nhiên, việc chủ đầu tư phê duyệt Báo cáo kết quả khảo sát không làm thay đổi trách nhiệm của nhà thầu khảo sát. Nhà thầu khảo sát vẫn phải chịu trách nhiệm toàn diện trước pháp luật về chất lượng công việc do mình thực hiện. Đây là nguyên tắc quan trọng nhằm tránh tình trạng nhà thầu chuyển trách nhiệm sang chủ đầu tư sau khi báo cáo đã được phê duyệt. Báo cáo kết quả khảo sát sau khi hoàn thành còn là một thành phần của hồ sơ hoàn thành công trình và phải được lưu trữ theo quy định, qua đó bảo đảm dữ liệu khảo sát có thể được sử dụng để kiểm tra, quản lý và phục vụ công trình trong những giai đoạn tiếp theo.

Trên cơ sở kết quả khảo sát, hoạt động thiết kế xây dựng được triển khai theo các quy định cụ thể. Người quyết định đầu tư có trách nhiệm quyết định số bước thiết kế trước hoặc khi phê duyệt dự án. Trong trường hợp người quyết định đầu tư giao quyền tại quyết định phê duyệt dự án, chủ đầu tư được quyết định số bước thiết kế xây dựng triển khai sau khi dự án đã được phê duyệt. Cơ chế này tạo sự linh hoạt nhưng vẫn bảo đảm việc lựa chọn số bước thiết kế nằm trong phạm vi trách nhiệm và thẩm quyền đã được xác định.

Thiết kế xây dựng có thể được thực hiện theo một bước, hai bước, ba bước hoặc nhiều bước theo thông lệ quốc tế. Thiết kế một bước là thiết kế bản vẽ thi công. Đối với thiết kế hai bước, có thể thực hiện theo các phương án gồm thiết kế cơ sở và thiết kế bản vẽ thi công; thiết kế FEED và thiết kế bản vẽ thi công; hoặc thiết kế kỹ thuật và thiết kế bản vẽ thi công. Thiết kế ba bước có thể gồm thiết kế cơ sở, thiết kế kỹ thuật và thiết kế bản vẽ thi công; thiết kế cơ sở, thiết kế FEED và thiết kế bản vẽ thi công; hoặc thiết kế FEED, thiết kế kỹ thuật và thiết kế bản vẽ thi công. Ngoài ra, đối với những dự án phù hợp, thiết kế có thể được tổ chức theo nhiều bước dựa trên thông lệ quốc tế.

Dù áp dụng hình thức nào, nội dung của từng bước thiết kế phải đáp ứng quy định pháp luật về xây dựng và phù hợp với mục đích, nhiệm vụ đặt ra cho bước thiết kế đó. Hồ sơ thiết kế tương ứng với từng loại thiết kế phải bảo đảm đầy đủ nội dung theo quy định của Nghị định. Đối với thiết kế triển khai sau khi dự án được phê duyệt, hồ sơ thiết kế còn bao gồm dự toán xây dựng khi có yêu cầu.

Một nguyên tắc xuyên suốt đối với công trình được thiết kế từ hai bước trở lên là thiết kế ở bước sau phải phù hợp với những nội dung và thông số kỹ thuật chủ yếu của bước trước. Tuy nhiên, Nghị định cho phép chủ đầu tư có mức độ chủ động nhất định trong việc thay đổi một số nội dung của thiết kế triển khai sau khi dự án được phê duyệt hoặc sau khi dự án được điều chỉnh nhằm nâng cao hiệu quả và đáp ứng yêu cầu sử dụng. Sự thay đổi này chỉ được xem là phù hợp với thiết kế bước trước khi không rơi vào những trường hợp làm thay đổi các yếu tố quan trọng đã được xác định trong quyết định phê duyệt dự án.

Đối với công trình xây dựng theo tuyến, việc thay đổi không được làm thay đổi quy mô đầu tư xây dựng đã được xác định tại quyết định phê duyệt dự án, ngoại trừ việc chuẩn xác lại số liệu tính toán. Đồng thời, không được thay đổi giải pháp kết cấu chính của công trình chính thuộc dự án, trừ trường hợp thay đổi mang tính cục bộ. Đối với các công trình còn lại, sự thay đổi cũng không được làm thay đổi quy mô đầu tư đã được phê duyệt, ngoại trừ việc chuẩn xác số liệu tính toán; không được làm thay đổi giải pháp kiến trúc liên quan đến các phân khu chức năng sử dụng chính bên trong công trình; không thay đổi giải pháp kết cấu chính của công trình thuộc nhóm ảnh hưởng lớn đến an toàn, lợi ích cộng đồng; và đối với dự án xây dựng hạ tầng kỹ thuật, không được làm thay đổi sơ đồ nguyên lý của hệ thống kỹ thuật trong phạm vi quy định.

Ngoài các trường hợp trên, Nghị định còn thiết lập cơ chế báo cáo đối với một số thay đổi thiết kế. Trước khi phê duyệt hoặc thực hiện kiểm soát thiết kế xây dựng, chủ đầu tư phải gửi báo cáo bằng văn bản cho người quyết định đầu tư để biết và quản lý nếu có sự thay đổi các thông số, chỉ tiêu đã được người quyết định đầu tư phê duyệt nhưng chưa đến mức phải điều chỉnh dự án. Việc báo cáo cũng được yêu cầu khi thay đổi giải pháp sử dụng vật liệu cho kết cấu chính hoặc thay đổi những yếu tố có khả năng ảnh hưởng đến kết quả đánh giá an toàn xây dựng đối với công trình thuộc nhóm ảnh hưởng lớn đến an toàn và lợi ích cộng đồng.

Khi nhận được báo cáo, nếu người quyết định đầu tư có ý kiến khác với phương án thay đổi thiết kế thì phải có ý kiến bằng văn bản trong thời hạn năm ngày làm việc kể từ ngày nhận đủ hồ sơ. Nếu hết thời hạn năm ngày làm việc mà người quyết định đầu tư không có ý kiến, chủ đầu tư được quyết định phê duyệt thiết kế xây dựng. Quy định về thời hạn phản hồi giúp xác định rõ trách nhiệm của người quyết định đầu tư, đồng thời hạn chế việc quá trình xử lý thay đổi thiết kế bị kéo dài do chờ ý kiến.

Căn cứ yêu cầu quản lý của từng lĩnh vực, bộ quản lý công trình xây dựng chuyên ngành có thể hướng dẫn chi tiết hơn về những trường hợp thay đổi thiết kế và trách nhiệm báo cáo. Điều này cho phép các quy định chung được cụ thể hóa phù hợp với đặc điểm kỹ thuật của từng loại công trình và từng chuyên ngành xây dựng.

Về trách nhiệm tổ chức thiết kế, chủ đầu tư hoặc cơ quan chuẩn bị dự án có trách nhiệm tổ chức lập thiết kế xây dựng. Trường hợp hợp đồng xây dựng quy định một số bước thiết kế do nhà thầu thi công xây dựng lập thì các bước đó được thực hiện theo nội dung hợp đồng. Dù tổ chức theo phương thức nào, việc thiết kế vẫn phải bảo đảm sự thống nhất với nhiệm vụ khảo sát, kết quả khảo sát, các bước thiết kế trước và quyết định phê duyệt dự án.

Nhìn tổng thể, các quy định về khảo sát và thiết kế xây dựng tạo thành một chuỗi quản lý có tính liên kết chặt chẽ. Khảo sát cung cấp dữ liệu đầu vào cho thiết kế, trong khi thiết kế là cơ sở trực tiếp để tổ chức thi công. Nếu dữ liệu khảo sát không chính xác hoặc không đầy đủ, giải pháp thiết kế có thể không phù hợp với điều kiện thực tế. Ngược lại, nếu thiết kế không kế thừa và sử dụng đúng kết quả khảo sát hoặc tùy tiện thay đổi những thông số quan trọng, chất lượng, an toàn và hiệu quả của dự án có thể bị ảnh hưởng. Vì vậy, Nghị định đặt ra trách nhiệm cụ thể cho từng chủ thể ở từng công đoạn, từ việc lập nhiệm vụ khảo sát, xây dựng phương án kỹ thuật, tổ chức khảo sát, giám sát và phê duyệt kết quả đến lựa chọn số bước thiết kế, kiểm soát sự phù hợp giữa các bước và quản lý những thay đổi phát sinh.

Có thể thấy tinh thần xuyên suốt của các quy định là tăng cường trách nhiệm của chủ đầu tư nhưng đồng thời không làm giảm trách nhiệm chuyên môn của nhà thầu. Chủ đầu tư có quyền kiểm tra, giám sát, phê duyệt và trong một số trường hợp được đình chỉ hoạt động khảo sát, nhưng nhà thầu khảo sát vẫn phải chịu trách nhiệm toàn diện về chất lượng công việc của mình. Tương tự, trong thiết kế xây dựng, chủ đầu tư được trao quyền chủ động đối với một số thay đổi nhằm nâng cao hiệu quả và đáp ứng yêu cầu sử dụng, song quyền này được giới hạn bởi các thông số, quy mô, giải pháp kiến trúc, kết cấu và hệ thống kỹ thuật quan trọng đã được phê duyệt.

Như vậy, nội dung về quản lý dự án đầu tư xây dựng trong phần tài liệu này tập trung vào hai nền tảng quan trọng là khảo sát và thiết kế. Công tác khảo sát được quản lý từ nhiệm vụ, phương án kỹ thuật, quá trình thực hiện, giám sát đến báo cáo và phê duyệt kết quả. Công tác thiết kế được kiểm soát thông qua việc xác định số bước thiết kế, yêu cầu về nội dung hồ sơ, nguyên tắc kế thừa giữa các bước và cơ chế xử lý khi có thay đổi. Các quy định này hướng tới việc kiểm soát chất lượng ngay từ đầu, xác định rõ trách nhiệm của các bên và bảo đảm sự liên tục giữa khảo sát, thiết kế và thi công. Qua đó, dự án đầu tư xây dựng có cơ sở được triển khai đúng yêu cầu kỹ thuật, hạn chế rủi ro phát sinh và bảo đảm chất lượng, an toàn cũng như hiệu quả trong quá trình thực hiện và khai thác công trình.