Báo cáo nghiên cứu khả thi là một trong những tài liệu quan trọng nhất

Báo cáo nghiên cứu khả thi là một trong những tài liệu quan trọng nhất trong quá trình chuẩn bị và quyết định đầu tư xây dựng, bởi đây là cơ sở để đánh giá một cách toàn diện về sự cần thiết, mục tiêu, quy mô, địa điểm, điều kiện thực hiện, giải pháp kỹ thuật, nguồn vốn, hiệu quả kinh tế - xã hội cũng như khả năng tổ chức triển khai dự án. Nội dung của Báo cáo nghiên cứu khả thi không chỉ tập trung vào phương án xây dựng công trình mà còn phải xem xét dự án trong mối quan hệ với chủ trương đầu tư, quy hoạch, sử dụng đất, môi trường, nguồn lực tài chính, điều kiện khai thác, bảo trì và các yêu cầu quản lý khác. Tùy thuộc dự án là dự án đầu tư công, dự án đầu tư kinh doanh, dự án nhà ở, khu đô thị, dự án được chia thành các dự án thành phần hay dự án có sử dụng công nghệ đặc thù, nội dung thuyết minh phải được xây dựng phù hợp với tính chất và yêu cầu quản lý của từng trường hợp.

Đối với dự án đầu tư công, trước hết Báo cáo nghiên cứu khả thi phải làm rõ sự cần thiết đầu tư xây dựng. Đây là nội dung giúp xác định lý do cần hình thành dự án, những nhu cầu thực tế mà dự án cần giải quyết và ý nghĩa của việc đầu tư đối với lĩnh vực, địa phương hoặc đối tượng được phục vụ. Trên cơ sở đó, báo cáo phải xác định mục tiêu đầu tư, quy mô và công suất dự kiến của công trình. Các nội dung này phải được đánh giá trong mối quan hệ với chủ trương đầu tư hoặc văn bản phê duyệt thông tin dự án nếu có, qua đó chứng minh rằng phương án được nghiên cứu trong Báo cáo nghiên cứu khả thi vẫn phù hợp với những nội dung cơ bản đã được cấp có thẩm quyền xác định trước đó.

Địa điểm xây dựng, diện tích và chức năng sử dụng đất cũng là những nội dung phải được trình bày rõ. Báo cáo cần đánh giá sự phù hợp của dự án với quy hoạch được sử dụng làm căn cứ lập dự án và các quy hoạch có liên quan. Đây là yêu cầu quan trọng bởi một dự án dù có nhu cầu đầu tư thực tế nhưng nếu vị trí, quy mô sử dụng đất hoặc chức năng công trình không phù hợp với quy hoạch thì sẽ khó bảo đảm điều kiện triển khai. Việc đánh giá quy hoạch vì thế không chỉ dừng lại ở việc nêu tên quy hoạch mà phải làm rõ mối quan hệ giữa phương án đầu tư với các định hướng và yêu cầu quản lý đã được xác định.

Báo cáo nghiên cứu khả thi phải tiếp tục phân tích các yếu tố bảo đảm khả năng thực hiện dự án. Những yếu tố này bao gồm điều kiện tự nhiên, điều kiện kinh tế - kỹ thuật, khả năng sử dụng tài nguyên và lao động, lựa chọn công nghệ và thiết bị, phương án tổ chức quản lý thực hiện dự án cũng như phương thức khai thác, sử dụng công trình sau khi hoàn thành. Đây là nhóm nội dung có ý nghĩa trực tiếp đối với tính khả thi của dự án. Một phương án đầu tư chỉ có thể được xem xét đầy đủ khi chứng minh được rằng điều kiện tự nhiên và kỹ thuật phù hợp, nguồn lực cần thiết có khả năng đáp ứng, công nghệ được lựa chọn có thể triển khai và công trình sau khi hoàn thành có phương án tổ chức khai thác hợp lý.

Đối với những dự án có quy mô lớn hoặc bao gồm nhiều công trình, Báo cáo nghiên cứu khả thi phải trình bày phương án phân chia dự án thành phần, dự án thành phần độc lập và phương án phân kỳ đầu tư nếu có. Việc phân chia này phải gắn với mục tiêu, quy mô, tiến độ và khả năng vận hành của toàn bộ dự án. Báo cáo cần giúp cơ quan xem xét dự án nhận diện rõ phần nào được triển khai riêng, phần nào có khả năng vận hành độc lập và các giai đoạn đầu tư được tổ chức như thế nào. Dù được chia thành nhiều phần hoặc nhiều giai đoạn, dự án vẫn phải bảo đảm sự kết nối và đồng bộ khi hoàn thành.

Yếu tố môi trường cũng là một nội dung không thể thiếu. Báo cáo phải đánh giá tác động môi trường và việc bảo vệ môi trường theo yêu cầu của pháp luật. Trong trường hợp pháp luật về bảo vệ môi trường yêu cầu phải lập một báo cáo riêng thì phần thuyết minh trong Báo cáo nghiên cứu khả thi chỉ cần nêu kết quả thực hiện. Cách thức này giúp tránh trùng lặp nội dung nhưng vẫn bảo đảm vấn đề môi trường được xem xét trong quá trình đánh giá tổng thể dự án.

Nếu việc thực hiện dự án làm phát sinh nhu cầu thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ hoặc tái định cư thì Báo cáo nghiên cứu khả thi phải trình bày phương án tổng thể về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư. Đây là nội dung có thể ảnh hưởng lớn đến tiến độ, chi phí và khả năng triển khai dự án. Vì vậy, việc nghiên cứu từ giai đoạn khả thi giúp xác định tương đối đầy đủ phạm vi công việc cần thực hiện và tạo cơ sở để phối hợp giữa xây dựng công trình với công tác chuẩn bị mặt bằng.

Thời gian thực hiện dự án phải được dự kiến rõ ràng, trong đó cần xác định các mốc thời gian chính theo yêu cầu của chủ trương đầu tư nếu có. Tiến độ không chỉ là thông tin về thời điểm khởi công và hoàn thành mà còn có mối quan hệ trực tiếp với việc bố trí vốn, giải phóng mặt bằng, lựa chọn nhà thầu, triển khai thiết kế, thi công và đưa công trình vào khai thác. Đối với dự án có phân kỳ đầu tư hoặc nhiều dự án thành phần, yêu cầu về thời gian càng cần được nghiên cứu đồng bộ để tránh tình trạng một số hạng mục hoàn thành nhưng chưa thể vận hành do phụ thuộc vào các hạng mục khác.

Một nội dung quan trọng khác là tổng mức đầu tư xây dựng. Tổng mức đầu tư phải được xác định theo các quy định của Chính phủ về quản lý chi phí đầu tư xây dựng và là cơ sở quan trọng để đánh giá nhu cầu nguồn lực tài chính của dự án. Việc xác định tổng mức đầu tư có quan hệ trực tiếp với phạm vi, quy mô, giải pháp thiết kế, tiến độ và phương thức tổ chức thực hiện. Nếu tổng mức đầu tư được xác định không phù hợp với phạm vi công việc hoặc điều kiện triển khai, dự án có thể gặp khó khăn về nguồn vốn trong quá trình thực hiện.

Báo cáo còn phải xác định nguồn vốn, khả năng thu hồi vốn nếu có, đồng thời tiến hành phân tích tài chính và rủi ro. Bên cạnh chi phí đầu tư ban đầu, cần xem xét chi phí khai thác, sử dụng công trình và khả năng đáp ứng nguồn vốn cho công tác khai thác, bảo trì. Cách tiếp cận này cho thấy hiệu quả của dự án không chỉ được đánh giá tại thời điểm xây dựng mà còn phải được xem xét trong quá trình vận hành. Một công trình có thể được đầu tư thành công về mặt xây dựng nhưng nếu không có nguồn lực cần thiết cho khai thác và bảo trì thì hiệu quả sử dụng lâu dài có thể bị ảnh hưởng.

Đối với dự án đầu tư công, Báo cáo nghiên cứu khả thi phải đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội và việc bảo đảm quốc phòng, an ninh. Hiệu quả của dự án đầu tư công không nhất thiết chỉ được nhìn nhận thông qua khả năng tạo ra doanh thu trực tiếp mà còn gắn với lợi ích kinh tế, xã hội và các mục tiêu phục vụ cộng đồng. Đồng thời, dự án phải được xem xét trong mối quan hệ với yêu cầu quốc phòng và an ninh để bảo đảm quá trình đầu tư và khai thác công trình không gây ra những tác động không phù hợp.

Nếu dự án có yêu cầu về đào tạo, chuyển giao công nghệ, vận hành, khai thác, duy tu hoặc bảo trì thì các phương án tương ứng cũng phải được trình bày. Đặc biệt đối với những công trình sử dụng công nghệ mới, thiết bị chuyên dụng hoặc có quy trình vận hành phức tạp, việc chuẩn bị nhân lực và chuyển giao công nghệ có thể quyết định khả năng khai thác hiệu quả sau khi hoàn thành. Báo cáo cũng có thể kiến nghị những cơ chế phối hợp, chính sách ưu đãi hoặc hỗ trợ cần thiết cho việc thực hiện dự án, đồng thời bổ sung những nội dung khác nếu đặc điểm của dự án yêu cầu.

Trong trường hợp thiết kế FEED hoặc thiết kế kỹ thuật được lập ngay tại Báo cáo nghiên cứu khả thi và dự kiến lựa chọn nhà thầu ngay sau khi dự án được phê duyệt, báo cáo phải đề xuất kế hoạch tổng thể lựa chọn nhà thầu. Đồng thời, cần xác định phương án phân chia các gói thầu thi công xây dựng hoặc các gói thầu EPC, EC, EP tùy theo hình thức tổ chức thực hiện. Nội dung này giúp tạo sự liên kết giữa quá trình chuẩn bị dự án với giai đoạn lựa chọn nhà thầu và triển khai xây dựng sau khi quyết định đầu tư được ban hành.

Đối với dự án đầu tư xây dựng tại đô thị, Báo cáo nghiên cứu khả thi còn phải đề cập đến nội dung phát triển đô thị tăng trưởng xanh. Riêng dự án đầu tư xây dựng công trình hạ tầng đô thị, dự án đầu tư xây dựng khu đô thị và dự án đầu tư xây dựng nhà ở tại đô thị còn phải có nội dung về thích ứng với biến đổi khí hậu theo quy định của pháp luật về quản lý và phát triển đô thị. Yêu cầu này cho thấy dự án xây dựng trong đô thị không chỉ được đánh giá dựa trên nhu cầu trước mắt mà còn phải xem xét đến khả năng phát triển bền vững và thích ứng với những biến đổi dài hạn.

Đối với dự án đầu tư kinh doanh, phạm vi thuyết minh Báo cáo nghiên cứu khả thi có sự khác biệt nhất định so với dự án đầu tư công. Báo cáo vẫn phải thể hiện sự cần thiết và mục tiêu đầu tư, quy mô công suất, địa điểm và diện tích sử dụng đất, sự phù hợp với quy hoạch, các yếu tố bảo đảm thực hiện, phương án phân chia dự án thành phần hoặc phân kỳ nếu có, vấn đề môi trường, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, thời gian thực hiện và các yêu cầu liên quan đến tăng trưởng xanh, thích ứng biến đổi khí hậu đối với dự án thuộc trường hợp áp dụng. Ngoài những nội dung này, Báo cáo nghiên cứu khả thi dự án đầu tư kinh doanh còn phải đáp ứng các yêu cầu khác của người quyết định đầu tư.

Đối với dự án đầu tư xây dựng nhà ở và khu đô thị, ngoài những nội dung chung, Báo cáo nghiên cứu khả thi phải thuyết minh rõ hơn một số vấn đề đặc thù. Trước hết là sự phù hợp về số lượng và diện tích của các loại nhà ở với chương trình, kế hoạch phát triển nhà ở theo quy định pháp luật. Số lượng các loại nhà ở cũng phải tương thích với chỉ tiêu dân số được xác định trong quy hoạch sử dụng làm căn cứ lập dự án. Yêu cầu này nhằm bảo đảm quy mô phát triển nhà ở được đặt trong mối quan hệ với khả năng đáp ứng của không gian đô thị và hệ thống hạ tầng.

Đối với dự án nhà ở hoặc khu đô thị nằm tại đô thị, báo cáo còn phải thuyết minh việc triển khai dự án đáp ứng mục tiêu và định hướng phát triển đô thị theo chương trình phát triển đô thị. Khả năng kết nối hệ thống hạ tầng kỹ thuật của dự án với khu vực bên ngoài cũng phải được làm rõ. Một khu đô thị hoặc khu nhà ở không thể được xem xét như một không gian hoàn toàn tách biệt mà phải kết nối với mạng lưới giao thông, cấp điện, cấp nước, thoát nước và các hệ thống hạ tầng khác của khu vực.

Báo cáo nghiên cứu khả thi dự án nhà ở, khu đô thị phải xác định kế hoạch xây dựng và hoàn thành các công trình hạ tầng kỹ thuật trước khi khai thác nhà ở nếu thuộc trường hợp có yêu cầu. Đồng thời, phải xác định kế hoạch triển khai công trình hạ tầng xã hội và các công trình khác trong dự án. Quy định này nhằm hướng tới sự đồng bộ giữa phát triển nhà ở và hạ tầng, hạn chế tình trạng nhà ở được đưa vào sử dụng nhưng các điều kiện về giao thông, kỹ thuật hoặc dịch vụ xã hội cần thiết chưa hoàn thành.

Một nội dung đặc thù khác là kế hoạch và danh mục những khu vực, công trình hoặc dịch vụ công ích mà chủ đầu tư phải bàn giao cho Nhà nước quản lý, khai thác, sử dụng hoặc được tổ chức quản lý, khai thác sau khi hoàn thành đầu tư xây dựng nếu có yêu cầu. Báo cáo phải làm rõ trách nhiệm của chủ đầu tư và các bên liên quan trong quá trình bàn giao, khai thác và sử dụng. Tiến độ xây dựng, thời điểm đưa công trình vào hoạt động cũng như trách nhiệm của các cơ quan và chủ đầu tư trong việc bàn giao phải phù hợp với chủ trương đầu tư nếu dự án có chủ trương đầu tư.

Đối với dự án được lập theo dự án thành phần hoặc theo từng giai đoạn thực hiện, Báo cáo nghiên cứu khả thi phải cung cấp thông tin đủ để đánh giá mối quan hệ giữa phần đang được lập với toàn bộ dự án. Trước hết phải xác định mục tiêu, quy mô và thời gian thực hiện của toàn bộ dự án. Nếu chia thành dự án thành phần thì phải nêu rõ mục tiêu, quy mô và thời gian thực hiện của từng dự án thành phần, đồng thời chứng minh thời gian thực hiện của dự án thành phần phù hợp với tiến độ chung.

Nếu dự án được chia theo các giai đoạn thực hiện, báo cáo phải trình bày phương án phân chia giai đoạn sao cho vẫn bảo đảm thời gian thực hiện của toàn bộ dự án và phù hợp với chủ trương đầu tư đã được phê duyệt. Dù được chia theo dự án thành phần hay giai đoạn, báo cáo đều phải làm rõ phương án bảo đảm kết nối và vận hành của toàn bộ dự án. Đối với những công trình hoặc dịch vụ công ích phải bàn giao, nội dung bàn giao cũng cần được xác định phù hợp với từng dự án thành phần.

Trong trường hợp lập riêng dự án đầu tư xây dựng hạ tầng kỹ thuật theo quy định về tách dự án, Báo cáo nghiên cứu khả thi còn phải nêu rõ danh mục, quy mô và thời gian thực hiện của các dự án thành phần còn lại. Đồng thời, cần trình bày các giải pháp bảo đảm sự đồng bộ giữa hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội nếu có của toàn bộ dự án. Yêu cầu này đặc biệt quan trọng đối với khu đô thị, khu nhà ở hoặc khu chức năng, nơi hệ thống hạ tầng kỹ thuật dùng chung có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng triển khai và khai thác các công trình khác.

Đối với dự án đầu tư xây dựng sử dụng công nghệ hạn chế chuyển giao hoặc dự án có nguy cơ tác động xấu đến môi trường và có sử dụng công nghệ, Báo cáo nghiên cứu khả thi phải có nội dung giải trình về công nghệ theo pháp luật về chuyển giao công nghệ. Qua đó, việc lựa chọn công nghệ không chỉ được xem xét trên phương diện hiệu quả kỹ thuật hoặc kinh tế mà còn phải đáp ứng các yêu cầu quản lý chuyên ngành liên quan đến chuyển giao và tác động của công nghệ.

Riêng đối với dự án PPP, nội dung thuyết minh Báo cáo nghiên cứu khả thi được thực hiện theo pháp luật về đầu tư theo phương thức đối tác công tư. Điều này bảo đảm sự thống nhất giữa pháp luật xây dựng với cơ chế quản lý đặc thù của dự án PPP, trong đó có sự tham gia của khu vực nhà nước và nhà đầu tư theo phương thức được pháp luật chuyên ngành quy định.

Bên cạnh phần thuyết minh, Báo cáo nghiên cứu khả thi còn bao gồm nội dung thiết kế xây dựng tương ứng với bước thiết kế được lựa chọn. Tùy từng dự án, thiết kế xây dựng tại Báo cáo nghiên cứu khả thi có thể là thiết kế cơ sở, thiết kế FEED hoặc thiết kế kỹ thuật. Nội dung của từng loại thiết kế phải đáp ứng các yêu cầu tương ứng theo quy định của Nghị định. Điều này cho thấy Báo cáo nghiên cứu khả thi không chỉ là một báo cáo phân tích về kinh tế, tài chính và tổ chức thực hiện mà còn chứa đựng cơ sở kỹ thuật cần thiết để chứng minh phương án đầu tư có khả năng triển khai.

Nhìn tổng thể, Báo cáo nghiên cứu khả thi đóng vai trò kết nối giữa chủ trương đầu tư và quyết định triển khai dự án trên thực tế. Từ mục tiêu, địa điểm, quy hoạch, đất đai, điều kiện tự nhiên, công nghệ và môi trường đến tổng mức đầu tư, nguồn vốn, tiến độ, phương án vận hành và bảo trì đều phải được nghiên cứu trong mối quan hệ thống nhất. Đối với dự án có nhiều thành phần hoặc nhiều giai đoạn, yêu cầu về kết nối và đồng bộ phải được chứng minh. Đối với dự án nhà ở và khu đô thị, các vấn đề về dân số, hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội và trách nhiệm bàn giao phải được xác định rõ. Đối với dự án sử dụng công nghệ đặc thù, việc lựa chọn công nghệ phải đáp ứng thêm các yêu cầu của pháp luật chuyên ngành.

Có thể thấy, mục tiêu của Báo cáo nghiên cứu khả thi là tạo ra cơ sở đầy đủ để người có thẩm quyền đánh giá liệu dự án có thực sự cần thiết, có phù hợp với quy hoạch và chủ trương đầu tư, có khả năng bố trí nguồn lực, có giải pháp kỹ thuật phù hợp và có thể vận hành hiệu quả sau khi hoàn thành hay không. Vì vậy, chất lượng của Báo cáo nghiên cứu khả thi có ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng của quyết định đầu tư và quá trình triển khai sau đó. Một báo cáo được chuẩn bị đầy đủ sẽ giúp nhận diện sớm các vấn đề về đất đai, quy hoạch, nguồn vốn, công nghệ, môi trường, tiến độ và kết nối hạ tầng, từ đó tạo điều kiện kiểm soát rủi ro trước khi dự án bước vào giai đoạn thực hiện.

Như vậy, nội dung Báo cáo nghiên cứu khả thi theo quy định được xây dựng theo hướng toàn diện, bao quát cả phương diện pháp lý, quy hoạch, kỹ thuật, tài chính, môi trường, kinh tế - xã hội và tổ chức thực hiện. Tùy theo loại dự án, một số yêu cầu được điều chỉnh hoặc bổ sung để phù hợp với đặc điểm của đầu tư công, đầu tư kinh doanh, nhà ở, khu đô thị, PPP, dự án thành phần hoặc dự án sử dụng công nghệ đặc thù. Dù thuộc trường hợp nào, yêu cầu xuyên suốt vẫn là chứng minh tính cần thiết, tính phù hợp, tính khả thi và khả năng vận hành đồng bộ của dự án, qua đó tạo nền tảng cho quá trình thẩm định, quyết định đầu tư, triển khai xây dựng và quản lý công trình trong suốt quá trình khai thác, sử dụng.