Nguyên tắc xác định cấp công trình xây dựng: Cách hiểu đúng và áp dụng chính xác trong thực tế

Xác định cấp công trình là một trong những nội dung nền tảng của hoạt động đầu tư xây dựng. Đây không chỉ là việc “xếp hạng” một công trình theo quy mô lớn hay nhỏ, mà còn là bước quan trọng để xác định đúng yêu cầu quản lý, kỹ thuật và trách nhiệm của các chủ thể tham gia trong suốt vòng đời của dự án.

Trong thực tế, không ít trường hợp việc xác định cấp công trình bị hiểu theo cách quá đơn giản, chẳng hạn chỉ căn cứ vào số tầng, chiều cao hoặc diện tích xây dựng. Cách hiểu này chưa đầy đủ. Một công trình có thể không quá cao nhưng có công suất lớn, mức độ quan trọng cao hoặc kết cấu phức tạp và vì vậy vẫn có thể thuộc cấp cao. Ngược lại, có công trình có quy mô hình học lớn nhưng không nhất thiết thuộc cấp cao nếu các tiêu chí phân cấp tương ứng không đạt đến ngưỡng đó.

Do vậy, để xác định đúng cấp công trình, cần tiếp cận theo một nguyên tắc xuyên suốt: phải xem xét đồng thời bản chất công trình, chức năng sử dụng, quy mô công suất, mức độ quan trọng, quy mô kết cấu và mối quan hệ của công trình đó với toàn bộ dự án đầu tư xây dựng.

Bản chất của việc xác định cấp công trình

Cấp công trình phản ánh mức độ quy mô và tính chất kỹ thuật của công trình theo các tiêu chí được pháp luật quy định. Việc phân cấp nhằm tạo ra một cơ sở thống nhất để áp dụng các yêu cầu khác nhau đối với công tác khảo sát, thiết kế, thẩm tra, quản lý chất lượng, nghiệm thu và nhiều hoạt động chuyên môn khác.

Điểm cần nhấn mạnh là cấp công trình không được xác định theo cảm tính. Việc một công trình được xem là “lớn”, “quan trọng” hoặc “phức tạp” trong cách nói thông thường chưa đủ để kết luận công trình đó thuộc cấp nào. Kết quả phân cấp phải dựa trên các tiêu chí cụ thể, có thể đo lường hoặc đối chiếu được.

Theo nguyên tắc chung, có hai nhóm tiêu chí chủ yếu được sử dụng để xác định cấp công trình. Nhóm thứ nhất là mức độ quan trọng và quy mô công suất. Nhóm thứ hai là quy mô kết cấu.

Hai nhóm tiêu chí này có vai trò khác nhau nhưng bổ sung cho nhau. Một bên phản ánh vai trò, chức năng và năng lực phục vụ của công trình; bên còn lại phản ánh mức độ phức tạp về mặt hình học và kết cấu.

Xác định cấp theo mức độ quan trọng và quy mô công suất

Mức độ quan trọng và quy mô công suất được áp dụng đối với từng công trình độc lập, một tổ hợp công trình hoặc một dây chuyền công nghệ gồm nhiều hạng mục thuộc dự án đầu tư xây dựng.

Đây là nhóm tiêu chí đặc biệt quan trọng đối với các công trình có chức năng khai thác, sản xuất, phục vụ hoặc vận hành theo công suất nhất định. Trong trường hợp này, việc xác định cấp không chỉ nhìn vào kết cấu vật lý của công trình mà còn phải xem xét năng lực hoạt động hoặc quy mô khai thác thực tế.

Tùy theo từng loại công trình, tiêu chí có thể được biểu hiện bằng công suất sản xuất, công suất phục vụ, khả năng chứa, quy mô khai thác hoặc một thông số đặc trưng khác.

Chính vì vậy, hai công trình có hình thức bên ngoài tương đối giống nhau vẫn có thể được phân cấp khác nhau nếu chức năng, quy mô hoạt động hoặc mức độ quan trọng khác nhau đáng kể.

Đối với những dự án có dây chuyền công nghệ, tiêu chí công suất càng có ý nghĩa lớn. Trong nhiều trường hợp, cấp công trình không được xác định riêng cho từng hạng mục nhỏ mà được xem xét trên cơ sở toàn bộ dây chuyền hoặc tổ hợp công trình nếu loại hình đó đã được quy định cụ thể trong Phụ lục I.

Xác định cấp theo quy mô kết cấu

Bên cạnh công suất và mức độ quan trọng, quy mô kết cấu là căn cứ không thể bỏ qua khi xác định cấp của một công trình độc lập.

Quy mô kết cấu phản ánh trực tiếp mức độ phức tạp kỹ thuật của công trình. Tùy từng loại kết cấu, các thông số được xem xét có thể là chiều cao, số tầng, nhịp kết cấu, độ sâu, dung tích, quy mô không gian hoặc những chỉ tiêu kỹ thuật tương tự.

Đây là lý do tại sao một công trình có công suất không quá lớn nhưng có kết cấu đặc biệt hoặc quy mô kết cấu vượt ngưỡng nhất định vẫn có thể thuộc cấp cao.

Trong thực tế, việc chỉ căn cứ vào công suất mà bỏ qua kết cấu là một sai sót phổ biến. Ngược lại, chỉ nhìn vào chiều cao, số tầng hoặc nhịp kết cấu mà không xét đến công suất cũng có thể dẫn đến kết luận không chính xác.

Do đó, đối với một công trình độc lập, cần kiểm tra đầy đủ cả hai nhóm tiêu chí nếu công trình thuộc phạm vi áp dụng của cả Phụ lục I và Phụ lục II.

Nguyên tắc lấy cấp cao nhất

Một trong những nguyên tắc quan trọng nhất trong xác định cấp công trình là nguyên tắc lấy cấp cao nhất.

Theo đó, nếu cùng một công trình độc lập được xác định ở nhiều cấp khác nhau theo các tiêu chí khác nhau thì cấp cuối cùng của công trình là cấp cao nhất trong số các cấp đã xác định.

Ví dụ, một công trình khi đối chiếu theo quy mô công suất thuộc cấp II nhưng khi đối chiếu theo quy mô kết cấu lại thuộc cấp I thì cấp cuối cùng của công trình phải là cấp I.

Nguyên tắc này phản ánh đúng bản chất quản lý xây dựng. Một công trình có thể chỉ cần một yếu tố đạt đến mức phức tạp hoặc quan trọng cao hơn để đòi hỏi chế độ quản lý tương ứng với cấp đó.

Nói cách khác, cấp công trình không phải là kết quả trung bình của nhiều tiêu chí. Nó được xác định theo tiêu chí thể hiện mức độ yêu cầu cao nhất.

Trường hợp công trình chỉ được quy định tại một phụ lục

Không phải mọi công trình đều đồng thời có tiêu chí tại cả Phụ lục I và Phụ lục II.

Nếu một công trình độc lập không có quy định tương ứng tại Phụ lục I thì cấp công trình được xác định theo Phụ lục II. Ngược lại, nếu không có tiêu chí phù hợp tại Phụ lục II nhưng có quy định tại Phụ lục I thì việc xác định cấp được thực hiện theo Phụ lục I.

Quy định này giúp bảo đảm mọi công trình đều có cơ sở phân cấp phù hợp với bản chất của chúng, thay vì bắt buộc phải đáp ứng đồng thời cả hai nhóm tiêu chí.

Tuy nhiên, để áp dụng chính xác, người thực hiện phải xác định đúng loại công trình ngay từ đầu. Việc phân loại sai có thể kéo theo việc tra cứu sai phụ lục và dẫn đến xác định sai cấp.

Xác định cấp đối với tổ hợp công trình và dây chuyền công nghệ

Một dự án đầu tư xây dựng không phải lúc nào cũng chỉ bao gồm một công trình đơn lẻ. Nhiều dự án có thể gồm hàng chục hạng mục liên kết với nhau, trong đó mỗi hạng mục có chức năng và quy mô khác nhau.

Trong trường hợp tổ hợp công trình hoặc dây chuyền công nghệ gồm nhiều hạng mục đã được quy định cụ thể tại Phụ lục I, cấp của toàn bộ tổ hợp hoặc dây chuyền được xác định theo Phụ lục I.

Điều này có nghĩa là không cần thiết phải tách riêng từng hạng mục để xác định cấp rồi so sánh, nếu pháp luật đã có tiêu chí trực tiếp cho toàn bộ tổ hợp hoặc dây chuyền.

Ngược lại, nếu tổ hợp công trình hoặc dây chuyền công nghệ không được quy định cụ thể tại Phụ lục I thì cấp của tổ hợp được xác định theo cấp của công trình chính có cấp cao nhất.

Đây là điểm rất quan trọng.

Trước hết, phải nhận diện đâu là các công trình chính trong tổ hợp. Sau đó, từng công trình chính được xác định cấp theo nguyên tắc áp dụng đối với công trình độc lập. Cuối cùng, công trình chính có cấp cao nhất sẽ quyết định cấp của toàn bộ tổ hợp.

Không nên hiểu rằng chỉ cần tìm hạng mục bất kỳ có cấp cao nhất rồi áp dụng cho toàn dự án. Quy định nhấn mạnh đến “công trình chính”, do đó việc phân biệt công trình chính với công trình phụ là bước cần thiết.

Công trình sửa chữa, cải tạo, nâng cấp và mở rộng

Đối với công trình hiện hữu được sửa chữa, cải tạo, nâng cấp hoặc mở rộng, vấn đề cốt lõi là phải xác định xem quá trình can thiệp có làm thay đổi tiêu chí phân cấp hay không.

Nếu sau sửa chữa hoặc mở rộng, quy mô công suất tăng lên, chiều cao thay đổi, số tầng tăng, kết cấu thay đổi hoặc một thông số phân cấp khác vượt sang ngưỡng mới thì cấp công trình phải được xác định lại.

Điều này có nghĩa là cấp công trình không phải là một giá trị bất biến trong mọi trường hợp.

Nếu chính những yếu tố được dùng để phân cấp thay đổi thì kết quả phân cấp cũng có thể thay đổi theo.

Ngược lại, nếu việc sửa chữa, cải tạo hoặc nâng cấp chỉ mang tính chất bảo trì, phục hồi, thay thế cục bộ hoặc không làm thay đổi các tiêu chí dùng để phân cấp thì cấp công trình trước và sau khi thực hiện vẫn được giữ nguyên.

Cách tiếp cận này vừa bảo đảm yêu cầu quản lý, vừa tránh việc phải xác định lại cấp một cách không cần thiết đối với mọi hoạt động sửa chữa.

Công trình mới có kết cấu độc lập trong khu vực hiện hữu

Một trường hợp thường gặp là trong một khu vực đã có công trình hiện hữu, chủ đầu tư tiếp tục xây dựng thêm một công trình mới có kết cấu độc lập.

Nếu công trình mới này không thuộc phân kỳ đầu tư của dự án hiện hữu thì không mặc nhiên sử dụng cấp của công trình cũ.

Công trình mới phải được xác định cấp riêng dựa trên các tiêu chí về mức độ quan trọng, quy mô công suất và quy mô kết cấu.

Điểm này đặc biệt quan trọng đối với các khu công nghiệp, cơ sở sản xuất, khu dịch vụ hoặc khu phức hợp được bổ sung hạng mục sau nhiều năm hoạt động.

Không gian xây dựng có thể giống nhau, chủ đầu tư có thể giống nhau, nhưng nếu công trình mới có chức năng, quy mô hoặc đặc điểm kết cấu khác thì cấp công trình hoàn toàn có thể khác.

Xác định cấp đối với dự án phân kỳ đầu tư

Đối với dự án được chia thành nhiều giai đoạn đầu tư, việc xác định cấp công trình không nên chỉ nhìn vào quy mô của giai đoạn hiện tại.

Nguyên tắc áp dụng là sử dụng các tiêu chí tương ứng với giai đoạn kết thúc xây dựng của dự án đầu tư xây dựng để xác định cấp công trình.

Điều này giúp bảo đảm việc phân cấp phản ánh đúng quy mô cuối cùng của dự án, tránh tình trạng một dự án lớn được chia nhỏ thành nhiều giai đoạn và mỗi giai đoạn lại được xem như một công trình có cấp thấp hơn.

Ví dụ, một dự án có tổng công suất dự kiến rất lớn nhưng giai đoạn đầu chỉ đầu tư một phần nhỏ. Nếu đây là một phần trong phân kỳ của cùng một dự án thì việc xác định cấp phải xem xét trên cơ sở quy mô khi dự án hoàn thành theo thiết kế tổng thể.

Nguyên tắc này cũng được áp dụng đối với dự án thành phần trong trường hợp dự án thành phần đó không phải là một dự án độc lập.

Vai trò của Phụ lục I, Phụ lục II và Phụ lục III

Để xác định cấp công trình chính xác, ba phụ lục có vai trò khác nhau nhưng liên kết chặt chẽ với nhau.

Phụ lục I là căn cứ chủ yếu để xác định cấp theo mức độ quan trọng và quy mô công suất.

Phụ lục II là căn cứ xác định cấp theo quy mô kết cấu đối với công trình độc lập.

Phụ lục III cung cấp các ví dụ minh họa về cách xác định cấp đối với một số loại công trình cụ thể.

Trong thực tế, Phụ lục III rất hữu ích vì giúp người thực hiện hiểu cách vận dụng các nguyên tắc vào tình huống cụ thể. Tuy nhiên, không nên xem các ví dụ là sự thay thế cho việc đối chiếu tiêu chí chính thức.

Một trường hợp thực tế có thể khác ví dụ về công suất, kết cấu, quy mô hoặc mối quan hệ giữa các hạng mục. Vì vậy, kết quả cuối cùng vẫn phải dựa trên hồ sơ và thông số cụ thể của công trình.

Cách xác định cấp công trình theo trình tự hợp lý

Để hạn chế nhầm lẫn, việc xác định cấp công trình nên được thực hiện theo một trình tự thống nhất.

Bước đầu tiên là xác định đúng loại công trình. Đây là cơ sở để biết phải tra cứu tiêu chí nào và áp dụng phụ lục nào.

Bước thứ hai là xác định đối tượng phân cấp. Cần làm rõ đây là công trình độc lập, tổ hợp công trình hay dây chuyền công nghệ.

Bước thứ ba là kiểm tra tiêu chí về mức độ quan trọng và quy mô công suất theo Phụ lục I.

Bước thứ tư là đối chiếu quy mô kết cấu theo Phụ lục II đối với công trình độc lập.

Bước thứ năm là so sánh kết quả. Nếu có nhiều cấp khác nhau thì áp dụng cấp cao nhất.

Bước thứ sáu là kiểm tra xem công trình có thuộc trường hợp đặc biệt hay không, chẳng hạn công trình cải tạo, công trình mở rộng, dự án phân kỳ đầu tư hoặc công trình mới xây trong khu vực hiện hữu.

Bước cuối cùng là rà soát lại toàn bộ kết quả, đồng thời tham khảo ví dụ tại Phụ lục III nếu trường hợp có cấu trúc phức tạp.

Những sai sót thường gặp trong thực tế

Sai sót đầu tiên là chỉ căn cứ vào một thông số đơn lẻ.

Nhiều người có thói quen lấy số tầng hoặc chiều cao để xác định cấp công trình mà không kiểm tra công suất. Cách làm này có thể đúng với một số công trình nhưng không thể áp dụng chung.

Sai sót thứ hai là bỏ qua nguyên tắc lấy cấp cao nhất.

Nếu công trình có kết quả khác nhau theo Phụ lục I và Phụ lục II thì không được tùy ý lựa chọn cấp thấp hơn.

Sai sót thứ ba là nhầm lẫn giữa công trình độc lập và tổ hợp công trình.

Nếu tổ hợp đã có quy định riêng tại Phụ lục I thì phải xác định theo tổ hợp, không nên tách rời các hạng mục một cách máy móc.

Sai sót thứ tư là không phân biệt công trình chính và công trình phụ trong trường hợp tổ hợp không có quy định trực tiếp tại Phụ lục I.

Sai sót thứ năm là giữ nguyên cấp cũ sau khi cải tạo mà không kiểm tra các thông số mới.

Sai sót thứ sáu là xác định cấp theo quy mô của một giai đoạn đầu tư riêng lẻ mà bỏ qua quy mô cuối cùng của dự án phân kỳ.

Những sai sót này có thể dẫn đến việc áp dụng không đúng yêu cầu quản lý và kỹ thuật trong các bước tiếp theo.

Vì sao cần xác định đúng cấp công trình ngay từ đầu

Việc xác định đúng cấp công trình có ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình triển khai dự án.

Nếu xác định cấp thấp hơn thực tế, chủ đầu tư có thể áp dụng chưa đầy đủ các yêu cầu chuyên môn, kỹ thuật hoặc năng lực đối với các bên tham gia.

Nếu xác định cấp cao hơn thực tế, dự án có thể phát sinh thêm yêu cầu, thủ tục hoặc chi phí không cần thiết.

Vì vậy, kết quả phân cấp cần được xác lập trên cơ sở hồ sơ rõ ràng, số liệu chính xác và phương pháp đối chiếu thống nhất.

Trong những dự án có quy mô lớn hoặc cấu trúc phức tạp, việc xác định cấp ngay từ giai đoạn đầu còn giúp hạn chế việc phải điều chỉnh hồ sơ về sau.

Nguyên tắc cốt lõi cần ghi nhớ

Có thể tóm tắt toàn bộ quy trình xác định cấp công trình bằng một số nguyên tắc trọng tâm.

Cấp công trình được xác định theo mức độ quan trọng, quy mô công suất và quy mô kết cấu.

Đối với công trình độc lập, nếu có nhiều kết quả phân cấp thì lấy cấp cao nhất.

Nếu công trình không được quy định trong một phụ lục thì sử dụng phụ lục còn lại nếu có tiêu chí tương ứng.

Đối với tổ hợp công trình hoặc dây chuyền công nghệ đã được quy định tại Phụ lục I thì áp dụng trực tiếp theo Phụ lục I.

Nếu tổ hợp không được quy định thì xác định theo công trình chính có cấp cao nhất.

Đối với công trình cải tạo, nâng cấp hoặc mở rộng, chỉ xác định lại cấp khi các tiêu chí phân cấp thay đổi.

Đối với công trình mới có kết cấu độc lập và không thuộc phân kỳ đầu tư, cấp công trình được xác định riêng.

Đối với dự án phân kỳ đầu tư, phải căn cứ vào tiêu chí tương ứng với giai đoạn kết thúc xây dựng của toàn dự án.

Kết luận

Xác định cấp công trình là một quá trình đòi hỏi sự kết hợp giữa hiểu đúng bản chất công trình và áp dụng đúng tiêu chí pháp lý.

Đây không phải là thao tác đơn giản chỉ dựa vào chiều cao, số tầng hoặc một thông số duy nhất. Một công trình phải được xem xét trên nhiều phương diện, từ vai trò, công suất, chức năng sử dụng cho đến quy mô kết cấu.

Đối với công trình độc lập, nguyên tắc quan trọng nhất là kiểm tra đầy đủ các tiêu chí và áp dụng cấp cao nhất. Đối với tổ hợp hoặc dây chuyền công nghệ, phải xác định xem có quy định trực tiếp trong Phụ lục I hay không. Đối với công trình cải tạo hoặc mở rộng, phải đánh giá sự thay đổi của tiêu chí phân cấp. Đối với dự án phân kỳ, phải nhìn vào quy mô của giai đoạn hoàn thành cuối cùng.

Nếu thực hiện đúng ngay từ đầu, việc xác định cấp công trình sẽ trở thành nền tảng quan trọng giúp quá trình thiết kế, thẩm định, thi công, nghiệm thu và quản lý chất lượng được thực hiện thống nhất, minh bạch và hạn chế đáng kể những sai sót phát sinh trong quá trình triển khai dự án.